Mirseyid Sultangaliyev

	Halit Kakınç

Sultangaliyev'in Türkçü Turancı çizgisi ise, Türkiye'de bilinen Türkçü-Turancı çizgiden çok farklı. Kakınç bunu şöyle anlatıyor: "Sultangaliyev'in Türkçü- Turancı fikirlerinin Türkiye'deki Turancılıkla hiçbir paralelliği yok. Çünkü Asya'da Turancılık Türki dilleri konuşan insanların bir araya geldiği, ilerici aydınlık bir yaklaşım. Solcu bir yaklaşım. Türkiye'ye ise Turancılık çok geç geliyor. Osmanlı birer birer kopunca 'Ya biz neydik' arayışından çıkıyor. Ziya Gökalp resmi bir devlet statüsüne dönüşmüş bir kavram, Nihal Adsız'la romantik bir söylem, MHP ile de bambaşka bir olay. Yani Türkçüyüz, Turancıyız diyen adamlarla Sultangaliyev'in Turancılığı çok farklı."

Sultangaliyev'in diğer sol liderlerden en önemli farklılığı şu: Lenin döneminde deniyor ki, "Devrimi ihraç edeceğiz. Dolayısıyla bütün dünya ayaklanacak ve işçiler birleşecek, komünist bir dünya olacak." Stalin bundan vazgeçiyor ve diyor ki, "Tek ülkede sosyalizm yapalım, örnek olsun." Buna iki kişi karşı çıkıyor: Troçki ve Sultangaliyev. Sultangaliyev de Troçki'den şöyle bir ayrım gösteriyor: Troçki'ye göre, "Devrim ihraç edilir ama batıya", Sultangaliyev'e göre ise "devrim ihraç edilir ama doğuya". Kakınç bu süreci şöyle anlatıyor: "Sultangaliyev, Sovyetler Birliği'nin bir gün yıkılacağını görüyor ve 'Biz yine Orta Asya Türkleri olarak Turan sosyalist federasyon kuracağız, ikinci aşamada sömürgeler enternasyonali yapacağız, batının ezdiği ülkelerde devrim ateşi yanacak, ondan sonra da büyük ihtilali yapacağız' diyor. Ama Stalin onu önce partiden atıyor, sonra tutuklatıyor ve Sultangaliyev yok ediliyor." Kakınç'a göre, Sultangaliyev'in bir şekilde yok edilmesi tüm dünyadaki sol akışı değiştiriyor. O dönemde, özellikle Asya coğrafyasındaki liderlerin tamamı Sultangaliyevci. Türkiye'de dahi bu böyle: Mesela Mustafa Suphi Sultangaliyevci bir adamdı. Ondan sonraki TKP, Şefik Hüsnü önderliğindeki TKP ise Sovyetler Birliği ne isterse onu yapıyordu.

Bu araştırma sürecinde Kakınç'ı en çok etkileyen Sultangaliyev'in dürüstlüğü ve fikirlerinden taviz vermeyen tavrı olmuş: "Tarih boyunca inceleyebildiğim isimler içinde idealist figürleri çok severim. Taviz vermeyen, kendi doğrultusunda gitmiş. O tarafından çok etkilendim: Çok namuslu, çok dürüst bir adam. Artı, sözlerinin çoğu da doğru çıkıyor. O gün dünya üzerindeki yüzde 85 nüfus toplam GSMH'nın yüzde 15';ine sahip. Bu inanılmaz bir uçurum. Sultangaliyev peygamber gibi uyarıyor. Bu aymazlık. Bu aymazlık aynen devam ediyor" diyor Kakınç ve Sultangaliyev döneminden bir onun popülerliğini anlatan bir anekdot aktarıyor: "Moskova'da bütün dünyadan gelen devrimciler için bir üniversite kurulmuştu. Sultangaliyev o üniversitenin rektörüydü. Yaptığı konuşmalar dillere destandı. Bir gün, gelip bakıyorlar ki tüm üniversitede sınıflar boş. Kapılarda da şöyle yazılar var: Bu sınıf boş çünkü herkes Sultangaliyev dinlemeye gitti. Sultangaliyev'in hayatı boyunca kullandığı bir slogan vardır: Türkçesi, millet bir olsun, milletler eşit olsun."

Halit Kakınç, Sultangaliyev'den Türk solunun çıkaracağı önemli dersler olduğunu söylüyor. Bunlardan en önemlisi de, Asyatik toplumlara özgü olan ordu, devlet, millet geleneği. Kakınç, "Ulusal sosyal gelişme itibarıyla batılı toplumların kendi benzerliği var. Roma İmparatorluğu yıkılıyor, serfler derebeyleri, sömürgeler var. Özellikle Asyatik toplumlarda bu tür gelişmeler yok. İnsanlar çatıştığı vakit Sultangaliyev diyor ki, 'Size empoze edilen şablon başka, benimki başka. Benim klasik bir geleneğim var: 'Ordu, devlet, millet.' Bu alışkanlık yıllarca Türk solunda askeriye ile işbirliği yapıp yapmama veya ne mesafede durma tartışması yarattı. Bu bir ışık" diye anlatıyor bu durumu. Sultangaliyev'in ulusalcı sosyalist tavrıyla Mehmet Ali Aybar'ın liderliğindeki Sosyalist Devrim Partisi arasında bir benzeşme var mı? Kakınç, burada da Aybar'ın Avrupacı tavrının onu Sultangaliyev'den ayırdığını belirtiyor. Aydınlık grubunun Sultangaliyev'e yakınlığı konusunda ise önemli bir engel var: Stalinci tavır. Sultangaliyev'i yok eden Stalin kültü Aydınlık grubunu da bu çizgiden uzaklaştırıyor. Türkiye'de kimler Sultangaliyevciydi sorusuna ise şöyle yanıt veriyor Kakınç: "Mustafa Suphi, daha sonra da Hikmet Kıvılcımlı ekolü vardı. Hiçbir yazısında Sultangaliyev ibaresi geçmez ama görece onlar daha yakındır. Onun dışında Doğan Avcıoğlu ekibi orduya bakış olarak Sultangaliyev'den etkilenmiştir."

Seksen yıl önce yok edilen Sultangaliyev, Türk dünyasında nasıl biliniyor? Kakınç, Sultangaliyev'in en fazla bilindiği yerin Tataristan olduğunu, ancak Sultangaliyev'le ilgili tortuların yeni yeni çıkmaya başladığını anlatıyor. Örneğin Tataristan'da ilk defa bir meydana Sultangaliyev meydanı adı verilmiş. Kazakistan'da Sultangaliyev'in yandaşı Turan Üstünov için af çıkmış ve kitapları yeniden basılmaya başlamış. Kakınç'a göre, Türk dünyası Sultangaliyev'i bizimle birlikte öğreniyor ama biz bu konuda biraz daha ilerideyiz, çünkü "Beğensek de beğenmesek de Türkiye'de demokrasi var".