Sizi bilmem ama bu hafta gösterime giren 'Karanlıktan Önce/Before Night Falls', benim 'unutulmaz filmler' listemin tepelerinde yerini aldı. 1943-1990 yıllarında yaşayan Kübalı muhalif, eşcinsel şair-yazar Reinaldo Arenas'ın yaşamını, özellikle de şair ve cinsel kimliği nedeniyle Castro rejiminde çektiği çileleri anlatan bu filmin varlığını öğrendiğim 2000 yılından beri, “Türkiye'de gösterime sokulacak mı?” diye merakla bekliyor, sorup soruşturuyordum. Son bir iki yıldır artık umudu kesmiştim. Javier Bardem'in başrolü üstlendiği ‘İçimdeki Deniz’, bu yıl ‘yabancı film’ dalında Oscar ve Altın Küre ödüllerini alınca, hediyesi olarak biz de beş yıl sonra da olsa ‘Karanlıktan Önce’ filmini görme şansını elde ettik. Yazardan kuşku Reinaldo Arenas’ın otobiyografik romanından uyarlanan film, Arenas’ı canlandıran Javier Bardem’e 2001’de Oscar ve Altın Küre adaylığı ile Venedik Film Festivali’nde en iyi erkek oyuncu ödülünü getirmesinin yanı sıra onu bir anda dünya çapında oyuncu statüsüne çıkarmıştı. Fransız sinemasının yeni yüzlerinden Olivier Martinez, şairin ölümüne kadar yanından ayrılmayan can dostu ve senaryonun yazımına da katılan Lazaro Gomez Carilles’i; sonbaharda Ferzan Özpetek’in ‘Kutsal Yürek’ filminde izleyeceğimiz Andrea Di Stefano da, Arenas’ın hem cinsel hem de yazar kimliğini bulmasına yol açan, en büyük dostu ve en büyük düşmanı şeytani Pepe Malas’ı canlandırıyor. Sean Penn ile Johnny Depp konuk oyuncu olarak beyazperdede göründükleri o kısacık anlarda, olağanüstü portreler çiziyorlar. Depp biri hapisteki baş döndürücü travesti Bombom, diğeri ise Kübalı sert istihbarat teğmeni Victor olarak iki rolde görünüyor. Sadece bu filmde olabilmek için kısacık yarı çılgın, yarı devrimci köylü Cuco Sanchez rolünü üstlenen Sean Penn’i ben filmi izlerken tanıyamadım. Öylesine bir Kübalı köylü olmuş çıkmış. Yönetmen Julian Schnabel, Arenas'ın çocukluğundan ölümüne uzanan sıra dışı yaşam öyküsünü, kendi ağzından, klasik bir anlatım ve kurguyla beyazperdeye taşıyor. Babası, annesini kendisi doğmadan önce terk eden Reinaldo, çok yoksul bir çiftlikte ailenin kadınları ve büyükbabası tarafından baskı altında büyütülüyor. Öğretmeni, Reinaldo'nun şair yönünü keşfeden ilk kişi. Çocuk yaşta büyük bir hevesle Castro'nun devrim mücadelesine katılıyor. Ve hayal kırıklığı Devrimden sonra hayal kırıklığı ve baskı gelir. İlk romanının basılmasının ardından, her şey çok iyi gidiyormuş gibi görünürken, yazar olması ve eşcinselliği nedeniyle rejim tarafından potansiyel isyancı olarak mimlenir. İkinci romanının basılması engellenir. Sudan bir nedenle hapse atılır. Gizlice yurtdışına kaçırdığı ikinci romanı Fransa'da basılınca, gördüğü baskı ve işkence şiddetlenir. Hapiste tüm olumsuz koşullara rağmen mahkûmların mektuplarını yazarken, kendisi de yazmaya devam eder. Film, Castro'nun Havana'ya yürüyüşünü gösteren belgesel görüntülerle zenginleştirilmiş. Kapanış jeneriğinde de yine belgesel görüntüler yer alıyor. Ben ‘Karanlıktan Önce’yi, görselliği, set ve kostüm tasarımları açısından da olağanüstü buldum. Film, ressam ve heykeltıraş olarak dünya çapında ünlü, tabloları New York Modern Sanat Müzesi, Motropolitan Sanat Müzesi, Paris George Popidou Merkezi gibi önemli müzelerde sergilenen, 1951 New York doğumlu Julian Schnabel’in ikinci yönetmenlik denemesi. Schnabel filmi 1950, 60, 70’li yılların Küba’sını resmeden tablolar gibi çekmiş. Venedik Film Festivali’nde Schnabel, jüri özel ödülünü alırken, Carter Burwell de en iyi besteci ödülünü aldı. “Ben Reinaldo Arenas’ı ölümünden üç yıl sonra keşfettim. Küba’da devrim sırasında bir yazar ve eşcinsel olmak lanetli bir bileşimdi ve Reinaldo’nun deyimiyle bu iki ‘leziz ahlaksızlık’ yüzünden sistemli olarak eziyete uğradı” değerlendirmesini yapıyor yönetmen Schnabel. Schnabel’in ilk filmi ‘Basquiat’ da İstanbul Film Festivali Jüri Özel Ödülü dahil sayısız ödül almıştı. Arenas’ın annesini Schnabel’in karısı Olatz Lopez oynuyor. Farklılık her yerde bedeli çok ağır ödenen bir nitelik. Bence ne tür olursa olsun baskıcı yönetimlerin verdiği en büyük zarar, insan ruhunu çürütmesi, yozlaştırması; kendilerini özgürce ifade olanağı bulamayan insanları ikiyüzlülüğe, sahtekârlığa, yalancılığa sevk etmesi; insan ruhunda en kötü ne varsa ortaya çıkması için uygun zemin yaratması... Dolayısıyla film, yalnızca ruhunu, kimliğini korumak isteyen Arenas’ın başına gelen eza cefayı anlatmıyor, bir baskı rejiminde insan ruhunun nasıl çürütüldüğünü, bir toplumun nasıl yozlaştırıldığını, yargılamadan, taraf tutmadan sergiliyor. Bu yüzden bu filmi bu kadar sevdim. Filmin ilk yarısında bayağı irkiltici sahneler var, uyarmayı borç bilirim. Bence yetişkinlerin kesinlikle kaçırmaması gereken bir film. Yıllarca merak edip peşinden koştuğuma deymiş. Künye / Karanlıktan Önce Before Night Falls Yön. Julian Schnabel Oyn. Javier Bardem, Olivier Martinez Dağ. İrfan Film - Çiğdem KÖMÜRCÜOĞLU