Kıdem tazminatı nedir? Bir işyerinde 12 ay süreyle kesintisiz çalışan işçi, işten çıkarılması durumunda bir maaş tutarında tazminat almaya hak kazanıyor. Örneğin, 10 yıl çalışan bir işçi, işten atılması durumunda son aldığı maaşın 12 katını kıdem tazminatı olarak alabiliyor.   Kaç yıldır uygulanıyor? Kıdem tazminatı uygulaması, ilk kez 1936 tarihli 3008 Sayılı İş Kanunu ile uygulanmaya başlandı. 72 yılda birçok değişikliğe uğradı.   3- İşverenler kaldırılmasını neden istiyor? Bir çeşit iş güvencesi sayılabilecek olan kıdem tazminatı, ülkemizde işten çıkarmaların en önemli nedenlerinden biri haline geldi. Çünkü işçinin çalıştığı her yıl, işverene, ödemesi gereken maddi bir külfet olarak dönüyor. Bunun önüne geçmek için sık sık işçi çıkarmaları yaşanıyor. Ayrıca Sermaye Piyasası Kurulu, borsada işlem gören şirketler için, çalışan işçilerin Kıdem Tazminatı karşılığını ayırmayı mecburi kılıyor. Bu da şirketler için önemli bir finansman maliyeti anlamına geliyor.   İşçiler arasında eşitsizlik yaratıyor mu? Kıdem tazminatı, İş Kanunu’na göre 50’den daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde uygulanıyor. Bu sayının altında kalan firmalarda bu hak verilmiyor. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Faruk Çelik, “Türkiye’de işyerlerinin büyük bölümünün çalışan sayısının 50’den az olduğu dikkate alındığında, söz konusu uygulamanın çalışanlar arasında büyük bir eşitsizlik yarattığı ortada” görüşünü savunuyor. Ayrıca bazı işyerlerinin kıdem tazminatı ödememek için 12 ay çalışan işçiyi 11 ay sigortalı gösterip, yeni yılın ilk ayında yeniden sigorta altına aldığına dikkat çekiliyor.   Hangi koşullarda hak ediliyor? İşçinin askere gitmesi, işten çıkarılması, vefatı ve emekliliğini hak etmesi durumunda, çalıştığı her yıl için bir maaş (30 günlük ücret) toplu ödeme yapılıyor. Ayrıca kadın işçiler evlendikleri tarihten itibaren bir yıl içinde kendi arzusuyla istifa etmesi durumunda da kıdem tazminatı alabiliyor.     Kimler faydalanamıyor? 50’den az işçi çalıştırılan (50 dâhil) işyerlerinde, deniz (liman ve iskelelerde yükleme ve boşaltma işlerinde çalışanlar), hava taşıma (yer tesislerinde), tarım ve orman işlerinin yapıldığı işyerlerinde, el sanatlarında, ev hizmetlerinde çalışanlar, su ürünleri üreticileri, çıraklar ve sporcular kıdem tazminatından faydalanamıyor. Kıdem tazminatı hakkı ne zaman başlayıp, ne zaman sona eriyor? Kıdem süresi, işçinin işe başladığı gün (deneme süresi de dâhil) başlıyor.   İşten çıkarıldığının bildirildiği tarihteyse, kıdem sözleşmesi sona eriyor.     Tazminat miktarı nasıl hesaplanıyor? Kıdem tazminatı, işçinin işten çıkarılmadan önce aldığı son maaş tutarı üzerinden hesaplanıyor. Parça başı, yüzde usulü gibi net maaşın belli olmadığı durumlarda, son bir yılda ödenen ücret baz alınıyor.   İşveren kıdem tazminatını zamanında vermez ve mahkemeye yansırsa, yasaya göre hâkim nasıl bir karar veriyor? İşverenin kıdem tazminatını zamanında ödememesi durumunda, işçinin mahkemeye başvurma hakkı bulunuyor. Hâkim, gecikme süresi için mevduata uygulanan en yüksek faizin ödenmesine hükmediyor.   Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın yeni sistemi neleri içeriyor? Bakan Faruk Çelik’in verdiği bilgiye göre, üç formül üzerinde çalışılıyor. İstihdam paketinde yer verilecek kıdem tazminatıyla ilgili seçeneklerin ilkine göre, işsizlik sigortası ödemesi artırılarak, kıdem tazminatı kaldırılacak.   İkinci seçenekte, kıdem tazminatı için bir fon oluşturulup işçi ve işverenden kesinti yapılarak fona aktarılacak, fonda biriken para kıdem tazminatı ödemelerine yetmezse, aradaki farkı Hazine karşılayacak.   Üçüncü seçenekteyse, kıdem tazminatı yine fonda birikecek, ancak aradaki farkı işsizlik fonu karşılayacak. Bu sistemlerden hangisi hayata geçerse geçsin, işten çıkarılan işçiye, mevcut sistemde verilen 12 ay çalışmaya karşılık bir maaş kıdem tazminatından çok daha az bir oran verilmesi hedefleniyor.                                               __________________ Cemal SUBAŞI   (1077 – 24 Temmuz 2008)